Basadi le tša ditšhelete ka SA
CED Home

Basadi le tša ditšhelete ka SA

Ga go na kgonono le ye nnyane ya gore tsebo ya tša ditšhelete ya setšhaba e ka kopanywa thwii le maphelo ka kakaretšo a ekonomi. Go loketše setšhaba kudu go netefatša gore batho ka moka ba tlabelwa ka mabokgoni a maleba le bokgoni le go ba le phihlelelo go tshedimošo ya maleba, ka fao seo se ba kgontšha go tšea diphetho tša ditšhelete tša maleba tša bona le malapa a bona.

Le ge go le bjalo, mabakeng a mantši basadi gantši ga ba fiwe tekatekanyo ya go swana le ya banna ge go etla mo go godišeng ga legato la bona la tsebo ya tša ditšhelete. Phapano magareng ga basadi le balekani ba bona ba banna, ge go etla mo go tsebo ya tša ditšhelete, e laeditšwe mo go dinyakišišo tša motheo tša Boto ya Ditirelo tša Ditšhelete (FSB) tšeo di dirilwego ka 2012 gomme di hweditšego gore basadi ba korile ka tlase ga banna mafelong ka moka a sekoro sa bosetšhaba sa 55 ge go bapetšwa le sekoro sa banna sa 58.

Seo, ntle le go gola ga tshedimošo yeo e šupago gore basadi ba thomile go hlohlomišetšwa ka bontši go kotsi ya tša ditšhelete efela ba sa goga maoto go ya go nyaka thušo go ditsebi ge go etla mo go beakanyeng ga ditšhelete tša bona. Seo se begilwe dinyakišišong tša FSB tšeo di hweditšego gore go fetwa ka 20% ya basadi ba nyakile keletšo ya tša ditšhelete ya ditsebi mo dikgweding tša go feta tše 12. Tlhohlomišetšo go kotsi e laeditšwe gape mo pegong ya go feta go tšwa go TransUnion SA ye e bontšhitšego gore 47% ya basadi ba Afrika Borwa bao ba dirago mekitlana ga ba lefele ditšhupamolato tša bona tša diaparo le gore basadi ba dira 53% ya bareki ba Afrika Borwa bao ba dirago mekitlana.

Nyakego ya go godiša tsebo ya tša ditšhelete magareng ga basadi e swanetše go bewa maemong a godimo bosetšhabeng ka mabaka a mmalwa. Seo se akaretša:

• Go na le kgonagalo ye ntši ya gore basadi ba ka ba le maikarabelo a taolo ya tšhelete ya tšatši ka tšatši ya malapa a bona.

• Basadi gantši ba na le maikarabelo a go hlokomela malapa a bona le go raloka karolo ye kgolo ya go ruta bana ba bona mekgwa ya setlwaedi ya tša ditšhelete yeo ba tla golago ka yona. Ge basadi ba na le tsebo ya tša ditšhelete go na le kgonagalo ye ntši ya gore ba tla fetišetša mekgwa ya setlwaedi ya tša ditšhelete ye mekaone go bana ba bona.

• Ka Afrika Borwa go lekanyeditšwe gore go feta 40% ya malapa a hlokometšwe ke basadi.

• Basadi ba phelalebaka le letelele gape ka kakaretšo ba gola ka tlase ga balekani ba bona ba banna gomme ka fao ba swanetše go tseba go boloka go netefatša gore ba ba le tšhelete ya go lekana ya lebaka le letelele. Go begilwe gore mosadio tla tsoma 15% go feta ya monna wa mengwaga ya go lekana le ya gagwe go abela letseno la phenšene la lebaka la bophelo bja gagwe bjo akanyeditšwego.

 

Basadi ba swanelwa ke go tšea taolo ya boemo bja ditšhelete tša bona

Lelane Bezuidenhout, Mmeakanyi wa tša Ditšhelete wa Mangwalo (CFP®), le Molaodi wa Kabo ya Mangwalo kua Financial Planning Institute o neelana ka dikeletšo tšeo di latelago tša basadi ge go etla go peakanyo ya tša ditšhelete:

1. Tseba magomo a gago ge go etla go tša ditšhelete – diriša moabi wa ditirelo tša ditšhelete go go thuša gomme o se tlogele seo lebaka le letelele. Dira seo lehono.

2. Eba le wili ya nnete – ga re rate go nagana ka lehu goba metšhelo – efela ditlamorago tša go se dire seo di ka ba kotsi go bao o ba ratago.

3. Dikabotekanyetšo - gomme ge o na le molekani - dirang dikabotekanyetšo mmogo. Go a makatša ka mo o tla bago le khutšo ge o tseba gore o tseba seo se hlagago ka ditaba tša tšhelete ya gago.

4. O se diriše tšhelete ya go feta mogolo wa gago.

5. Tšhelete ke kgoši - o se leke go reka dinyakwa tša pelo ya gago ka mokitlana- lekanyetša ditšhupamolato tša gago tša theko, o se ke wa nyatša maatla a kgolo ya ditheko, le mašokotšo ao a lefišwago go ditšhelete tšeo di sa šaletšego go seo se kolotwago go ditšhupamolato tšeo.

6. Ge o na le ditšhupamolato tša theko- tšea inšuransi go šireletša ditšhelete tšeo di sa šaletšego ge mohlomongwe se sengwe se ka go hlagela.

7. Bolokela go rola modiro ga gago. Ga se wena o monnyane go ka thoma go bolokela nepišo ye. Ipotšiše gore mengwaga ya go feta ye 10 e fetile bjang ka pela? Pele o lemoga seo, o tla be o šetše o fihlile mengwageng ya go rola modiro. Gape, bona mmeakanyi wa tša ditšhelete lehono, se diege.

8. E ba le boikemelonyana go tša ditšhelete

9. E ba le sekhwama sa tšhoganyetšo sa mabaka a sa emelwago.

10. Netefatša gore bophelo bja gago bo šireletšegile gabotse. E ka ba tšhireletšo ya bophelo, ya go se itekanele goba tšhireletšo ya bolwetši bjo šoro, ga go kotsi go lebelela leswa boemobja gago ka mo bo emego ka gona gabjale. Gantši re nagana gore re na le se le pholisi yela- efela naa e tla lekana mohla o tloga o e nyaka?

11. Inšuransi ya lebaka le le kopana- lebelela leswa pholisi ya gago- thulaganyo ya tlaleletšo yeo o nago le yona ke efe. Netefatša gore o kwešiša thulaganyo ya tlaleletšo bjale ka ge e fapana go tloga go radinšuransi go ya go radinšuransi.

12. Tšea taolo ya ditšhelete tša gago ka go lebelela leswa ka tsitsinkelo ka moka tša kua godimo.

 

Go hwetša Mmeakanyi wa tša Ditšhelete wa Mangwalo lefelong la geno etela weposaete ya Financial Planning Institute go www.fpi.co.za.

 

Ga go kgonono ya gore basadi ba tšwela pele go seo pejana e bego e le mafelo a banna ka setšo, e sego fela mafelong a mošomo efela bjalo ka dihlogo tša malapa le go ba batšea-diphetho ka bobona. Ka tšwelopele ye bjalo go na le nyakego yeo e golago ka mehla ya gore basadi ba thome go itshepa le go tšea taolo ya bokamoso bja ditšhelete tša bona.

 

Tammy Peyper

Molaodi: Kgoro ya Thuto  ya Bareki

Boto ya Diterelo tša Ditšhelete

Tamrynne.peyper@fsb.co.za