FSB yi ya emahlweni yi sirhelela vaxavi ehenhla ka vaphakeri va vukorhokeri lava nga tshembekangiki
CED Home

FSB yi ya emahlweni yi sirhelela vaxavi ehenhla ka vaphakeri va vukorhokeri lava nga tshembekangiki

FSB yi ya emahlweni yi sirhelela vaxavi ehenhla ka vaphakeri va vukorhokeri lava nga tshembekangiki

Hi Sunguti 2014, FSB yi nyikile xitsundzuxo eka vaaki ku va va tivonela loko va xava tipholisi ta ndzindzakhombo wa nkosi ku suka eka kaye wa mavandla lama nga eku lavisisiweni, lama ehleketeleriwaka ku va ya endlile bindzu ra vukorhokeri bya swa timali swi nga ri enawini

Mutsarisi wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Leha u tsundzuxile vaaki ku va va nga endli mixaviselano ya vukorhokeri bya swa timali na Mitpo Building Society, vandla leri nga tsarisangiki leri ri xavisaka tipholisi ta nkosi eMafikeng, eka xifundzankulu xa North West. Mavandla man’wana ya kaye ya komberiwile ku nyika vumbhoni bya leswaku swikumiwa swa vona leswi a va swi maketa na ku swi xavisa swi kamberiwile mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo hi khamphani ya ndzindzakhombo leyi tsariseke kambe a ya endlangi tano hi nkarhi siku ro hetelela leri nyikiweke. Mitpo yi tsandzekile ku endla tano eka mikarhi yo hlayanyana naswona hikokwalaho swi hetisisiwile leswaku a yi ri eku fambiseni ka bindzu ra vukorhokeri bya swa timali leri nga riki enawini. Hi ku landza Nawu wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Leha, khampani leyi yi nyikaka vukorhokeri bya swa timali yi fanele ku va yi tsarisile tanihi muphakeri bya vukorhokeri bya swa timali kumbe tipholisi ta yona ti fanele ku va ti kamberiwile mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo hi munyiki wa ndzindzakhombo loyi a tsariseke. Man’wana ya mavandla lama ya na matitwelo ya leswaku swinawana leswi swa tikisela swinene na leswaku eka mikarhi yin’wana swi tirha ku fumisa tikhamphani ta ndzindzakhombo leti kambelaka mpimo wa nxungeto na ku veka tihakelo ta tipholisi ta tona naswona hikokwalaho ti hlawula ku bela mali exikhwameni hi toxe. Leswi a swi le nawini.

Ndzindzakhombo wu hi mayelana na nxungeto. Tanihi xikombiso, moxari leyitsongo leyi yi tirhaka hi mukhuva lowu, leyi yi nga na kwalomu ka 1 000 ra vanhu etibukwini ta yona yi nga tikuma yi karhi yi fanele ku lahla 200 ya vanhu hi nkarhi wun’we. Leswi swi nga ha tiyisisa ntsena ku va swi ri ntlhontlho tanihileswi yi nga ha vaka yi nga ri na timali to enela ku fikelela vutiboheleri lebyi. Ematshan’wini, loko tipholisi leti ti kamberiwa mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo hi munyiki wa ndzindzakhombo loyi a tsariseke, leswi swi ta koteka tanihileswi tikhamphani ta ndzindzakhombo ti nga na vuswikoti, swilaveko swa mpimo wa le hansi swa rifuwo leri hundzaka swikweleti, swiviko leswi yaka emahlweni swa ku landzelela milawu, xumankulu na xihlaya xa nxungeto ku lulamisela swoleswo. Nawu wu rhwexa swinawana leswi hungutaka matikhomelo yo biha ku tiyisisa leswaku munyiki wa ndzindzakhombo a hetisisa vutiboheleri bya yena loko xiendleko xo tano xi tshuka xi endleka. Hikokwalaho Ndzawulo ya Ndzindzakhombo wa Mpimo Lowutsongo yi na vutihlamuleri bya ku angamela matikhomelo ya timakete ta tikhamphani ta ndzindzakhombo leti ti nyikaka tipholisi ta ndzindzakhombo wa nkosi, leti ti ntlawahatiwaka tanihi ‘tipholisi ta ndzindzakhombo wo pfuna’ hi ku landza Nawu wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Leha.

 

Swilaveko leswi olovisiweke swa malawulelo

Hi 2011 Nkwama wa Rixaka wu kandziyisile tsalwa ra pholisi leri hlamuselaka rimba ro lawula ra sekitara ya ndzindzakhombo wa mpimo lowutsongo. Leyi i sekitara leyi yi nga na vanhu kumbe mavandla lama ma tirhaka tanihi vanyiki va ndzindzakhombo wa mpimo lowutsongo- hakanyingi mabindzu lamatsongo hi woxe - lama ya phakelaka swikumiwa leswi swi kongomisiwaka swinenenene eka vahori va miholo ya le hansi, naswona hikokwalaho ya ta lava swilaveko leswi olovisiweke swa malawulelo. Xivangelo xa tsalwa leri ra pholisi a ku ri ku kuma milawu yo hambana leyi yi nga ta fambisa mphakelo wa vukorhokeri bya ndzindzakhombo  wa mpimo lowutsongo, leyi nga hambana ku suka eka Nawu wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Leha na Nawu wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Koma. Milawu leyi ringanyetiwaka yi ta kongomisa eka ku tisa mavandla yo tano eka rimba ro lawula hi ku vumba swinawana leswi swi kongomanaka na ntlawa lowu.  Ndzawulo ya Ndzindzakhombo wa Mpimo Lowutsongo yi tumbuluxiwile endzhaku ka loko tsalwa ra pholisi ri kandziyisiwile hi ku langutela rimba leri ro lawula. Hikwalaho ka mpfuxeto wo lawula wa sekitara ya swa timali wa nkarhi wa sweswi wa Nkwama wa Rixaka, ngopfungopfu modlolo wa Twin Peaks wa malawulelo ya swa timali na milawu ya Ku Khoma Tikhasimende Kahle (TCF), rimba ro lawula a ri nga endliwi ku va ri sungula ku tirha hi ku tirhisa Nawumbisi wa Ndzindzakhombo wa Mpimo Lowutsongo, kambe ndzindzakhombo wa mpimo lowutsongo wu ta lulamiseriwa Nawu wa Ndzindzakhombo lowuntshwa xikan’we na milawu leyi katsakanyaka ya matikhomelo ya timakete. Tanihileswi swi nga xiswona eka nkarhi wa sweswi, Nawu wa Ndzindzakhombo wa Nkarhi wo Leha wu lulamisela mitlawa yo hambana ya tipholisi ta ndzindzakhombo naswona yin’we ya toleto i tipholisi to pfuna, leti ti fambisiwaka hi Ndzawulo ya Ndzindzakhombo wa Mpimo Lowutsongo hi ku endzela tindhawu xikan’we na ku lavisisa ku landzeleriwa ka milawu hi mayelana na mabindzu ya ndzindzakhombo lama tsariseke na lama nga tsarisangiki.

 

Timoxari eka xivandla xa vukorhokeri bya timali

Bindzu ra nkoka ra timoxari i ku endla vukorhokeri bya nkosi kambe kotala ti tikuma ti karhi ti endla ntirho wun’wana, ku hlengeleta timali ku suka eka vaxavi na ku nyika nsirhelelo hi ku landza vukorhokeri lebyi. Rero i bindzu ra ndzindzakhombo hikuva vaxavi va hakela hakelo ya nsirhelelo lowu tiyisisiweke ehenhla ka khombo naswona hikokwalaho timoxari leti ti tirha eka xivandla xa vukorhokeri bya swa timali. Xiphiqonkulu hi timoxari to tala hi leswaku ti tirha eka xivandla xa vukorhokeri bya swa timali handle ka ku twisisa hi vutalo swilaveko leswi swi lavekaka ku tirha eka sekitara leyi naswona hikokwalaho a ti fikeleli swilaveko swo lawula. Hikwalaho ka sweswo, loko moxari yi maketa kumbe ku xavisa tipholisi tanihi xiphemu xa bindzu ra yona, tipholisi to tano ti fanele ku kamberiwa mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo hi khamphani ya ndzindzakhombo leyi nga na layisense leyi yi fikelelaka swilaveko leswi. A swi hambani na nawu ku va moxari yi hlengeleta tihakelo n’hweti na n’hweti kumbe nkarhi na nkarhi kambe tihakelo toleto ti ta lava ku hundziseriwa eka munyiki wa ndzindzakhombo. Hakelo ya mafambiselo kumbe khomixini yi nga kanerisaniwa exikarhi ka mavandla lamambirhi. Hi ku engetela, loko moxari yi xavisa tipholisi hi yoxe kumbe yi nyika switsundzuxo swa timali kutani yi ta fanela ku tsarisa na ku nyikiwa layisense hi ku landza Nawu wa Switsundzuxo swa Timali na Vukorhokeri bya Vahlanganisi (FAIS), tanihileswi yi nga ta voniwa tanihi muhlanganisi. Kotala hi tikuma hi karhi hi kayakaya ku hlamusela ku hikwalaho ka yini timoxari ti fanele ku va ti kamberiwa mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo. Swi tano ku endlela leswaku ti ta kota ku sirhelela mixungeto kumbe makhombo lama, hikuva hambileswi tin’wana ti nga na tshaku lerikulu ra titlilayente na ku hlengeleta mali yo tala, kotala a ti koti ku hakela hinkwaswo swikoxo leswi.

 

FSB leyi amukelaka, yi sirhelela vaxavi

Loko FSB yi amukela xivilelo, vulavisisi bya masungulo bya endliwa. Loko swi kumeka leswaku bindzu ri tirha eka xivandla xa vukorhokeri bya swa timali, kutani papila ra rhumeriwa eka vandla rolero ku kombela tidokhumente leti ti tiyisisaka leswaku ri tirha swi ri enawini. Papila leri ri ta tlhela ri tsundzuxa leswaku loko vandla leri ri nga hlamuli eka nkarhi wa khume ra masiku yo tirha, xitiviso xa ximfumo xi ta humesiwa naswona xi ta hangalasiwa eka swihangalasamahungu ku tsundzuxa vaaki ku va va tivonela loko va karhi va tirhana na bindzu leri nga amukelekiki. Ha ringeta ku va amukela swinene hilaha swi kotekaka hakona na ku va nyika nkarhi wa ku kota ku landzelela swinawana. Eka milandzu yo tivikana laha buku ya bindzu yi nga kula naswona hikokwalaho yi vangaka nxungeto kumbe khombo ro tivikana ra swa timali eka vaaki, vukamberi bya xihatla byi nga ha komberiwa. Kutani xiviko xa vukamberi xi ta komba ku i vanhu vangani va nga ta khumbeka naswona i goza muni ra xihatla ri nga ta tekiwa. Ku kandziyisiwa ka mavito a swo va ntsena hi mayelana na ku tsundzuxa vaaki ehenhla ka ku endla bindzu na vandla leri, kambe swi tlhela swi pfumelela vaxavi ku teka magoza ku tisirhelela. Muxavi a nga teka pholisi leyintshwa na vandla leri tsariseke naswona hikokwalaho a va a sirheleriwile. Kotala swinene munyiki wa ndzindzakhombo lontshwa a nga ha susa mikarhi yo rindzela eka kontiraka ya yena na muxavi, swi karhi swi lawuriwa hi milawu ya yena n’wini. Vaaki va fanele ku swi tiva leswaku muhlanganisi wihi kumbe wihi loyi a xavisaka xikumiwa u fanele ku va a tsarisile naswona u fanele ku va a kota ku humesa layisense leyi nga enawini. Vaaki va nga bela riqingho eka FSB ku tiyisisa leswaku muhlanganisi loyi hakunene u tsarisile. Swa olova swinene ku vilela loko u karhi u tirhana na bindzu leri tsariseke naswona muxavi u na ritavala ra vuhlayiseki ehenhla ka ku ariwa ka swikoxo swa yena. Hikokwalaho hi tshikelela dyondzo, ku nga ri ntsena eka vaxavi kambe na le ka vaphakeri va vukorhokeri lebyi, ku tiva leswi swi nga enawini na leswi swi nga riki enawini. Khombo ra kona, swi tama swa ha ri ntlhontlho eka hina ku tsundzuxa vaaki eka nkarhi wa xiyenge xa vulavisisi bya masungulo, lebyi ku nga ku fikela loko hi tumbuluxile leswaku hakunene tipholisi leti a ti kamberiwangi mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo na leswaku vanhu a va hlamuli eka papila ra hina. Nakambe vakhomapholisi va nga kumeka va ri na nandzu, eka mikarhi yin’wana hi ku yisa swikoxo swa vumbabva.

 

Xisivelo xa matikhomelo lama nga amukelekiki

I swa nkoka ku tekela enhlokweni leswaku Mutsarisi a nga boha hi ku vona ka yena ku i ndlela yihi yi faneleke ku tekiwa. Endzhaku ka ku lavisisa, vandla leri nga na nandzu ra tsarisiwa, kutani Mutsarisi a nga kongomisa nandzu lowu eka Komiti yo Sindzisa Milawu ya FSB ku va yi xupula na/kumbe Mitirho ya Maphorisa ya Afrika-Dzonga na tiejensi tin’wana to sindzisa milawu ku va ku endliwa vulavisisi bya vugevenga na vuchuchisi. Nxupulo wa Komiti yo Sindzisa Milawu wu tirha tanihi xisivelo ehenhla ka ku nga landzeleriwi ka milawu. Kotala loko komiti yi eneriseka leswaku vandla ri kombisa ku tisola, ri hakerile nxupulo naswona sweswi ri landzelela milawu, hakanyingi bindzu leri ri ta pfumeleriwa ku tirha. Hi le ka xiyimo laha bindzu ri nga na mukamberi wa mpimo wa nxungeto na ku veka tihakelo laha hi tshembaka leswaku bindzu leri ri nga kota ku ya emahlweni ri tirha. Mavandla lama nga tshembeka hi ntolovelo ya komba ntirhisano kutani loko ku ri na ku nga twisisani, timhaka ti ololoxiwa hi ku hatlisa. I swa nkoka ku tekela enhlokweni leswaku FSB yi tirhana ntsena na ku tluriwa ka swinawana naswona ku nga ri mikwetlembetano ya tikontiraka exikarhi ka vakhomapholisi na vanyiki va ndzindzakhombo. Timhaka to tano ti kongomisiwa eka mulavisisi wa swivilelo swa vaaki loyi a faneleke

 

Ntwanano wo Hakela hi Switsongotsongo wu fananisiwa na Ndzindzakhombo

Hi ku ringeta ku hunguta ndzhwalo wa nkosi, vaxavi, ngopfungopfu vadyuhari, kotala va hlawula leswi swi vuriwaka, ‘layby’ (ntwanano wo hakela hi switsongotsongo). Lexi i xihlawuriwa laha eka xona muxavi a hakelaka nkarhi wu nga si fika nkarhi na nkarhi, ku endlela leswaku loko munhu a tshuka a lova, kutani moxari yi ta nyika xikumiwa. Ntwanano wo hakela hi switsongotsongo a wu voniwi tanihi ndzindzakhombo. Ndzindzakhombo hi loko moxari yi lulamisela makungu yo karhi naswona vaxavi va laveka ku hakela hakelo nkarhi na nkarhi. Ku na milawu, mikarhi yo rindzela, kontiraka, sw.sw. naswona timali hinkwato ta hakeriwa loko khombo ri tshuka ri humelela. Tipholisi leti ti nyikiwaka hindlela leyi ti fanele ku va ti kamberiwile mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo. Hambiswiritano, vaphakeri va vukorhokeri lava nga tshembekangiki se va hlengeleta tihakelo ta tipholisi leti ivi va hlayisa mali leyi eka tiakhawunti ta vona vini. Kotala swinene, leswi swi tlhela swi tirhisiwa ku pfuneta hi timali mabindzu laman’wana ya n’wini loyi naswona hi mikarhi a nga koti ku hakela swikoxo leswi swi endliweke.

 

Xivilelo xa amukeriwa ku suka eka mukhomapholisi

Rhekodo ya tumbuluxiwa, muxoperi wa averiwa eka nandzu lowu ku hlengeleta vuxokoxoko (vulavisisi hi ku tirhisa vuxokoxoko lebyi nga kona - vuxokoxoko byo tala hilaha swi kotekaka hakona ku hetisisa loko moxari hakunene yi endla bindzu ra ndzindzakhombo)

Loko ri nga tsarisangi tanihi FSP, papila ri rhumeriwa eka vandla leri ri kombelaka xitiyisiso kumbe ku va ku ti kamberiwile mpimo wa nxungeto na ku vekeriwa tihakelo

Loko ku nga kumeki nhlamulo endzhaku ka 10 ra masiku yo tirha, ku endliwa vulandzelerisi

Loko ku nga landzeleriwi milawu, vito ra vandla ra boxiwa ku sirhelela vaxavi kambe vandla ri tlhela ri nyikiwa nkarhi wa ku landzelela milawu

Loko ku landzeleriwa ka milawu swi endliwa, vandla ri ya emahlweni ri tirha